Wat is tantra? Over bewustzijn, lichaam, levensenergie en de kunst van werkelijk voelen

Tantra is een eeuwenoude spirituele weg uit India, waarin bewustzijn, lichaam en levensenergie samenkomen. Het is een weg van bewust voelen en ervaren, waarop je jezelf steeds dieper leert kennen. Voor mij is tantra een reis in jezelf.

Toch is tantra een woord waar veel verschillende beelden aan kleven. Voor de één roept het meditatie en spiritualiteit op, voor de ander seksualiteit, massage, energie of intimiteit. Al die associaties hebben ergens een relatie met tantra, terwijl geen enkele ervan het hele verhaal vertelt.

De culturele en spirituele wortels waaruit tantra is gegroeid reiken duizenden jaren terug in de geschiedenis van India. De oudste bewaarde geschriften die onderzoekers duidelijk als tantrisch herkennen zijn veel jonger en stammen uit ongeveer de vijfde en zesde eeuw na Christus. Een van de vroegste overgeleverde Śaiva-tantra's is de Niśvāsatattvasaṃhitā.

Zo'n eerste geschreven bron vertelt ons vanaf wanneer we tantra historisch goed kunnen volgen. Het vertelt ons niet automatisch wanneer de traditie zelf begon. Praktijken, rituelen en kennis werden ook mondeling overgedragen, en de wereld waarin tantra ontstond kende al veel langer yoga, meditatie, mantra, ritueel en verschillende vormen van spirituele beoefening.

Door de eeuwen heen groeide tantra vervolgens uit tot een rijk landschap van verschillende tradities.

Binnen het shivaïsme ontstonden tantrische stromingen waarin Shiva centraal stond. Binnen de shakta-tradities kreeg Shakti, de vrouwelijke kracht en scheppende energie, een belangrijke plaats. Ook binnen het boeddhisme ontwikkelde zich vanaf ongeveer de zevende eeuw een omvangrijke tantrische traditie, die zich later onder andere naar Tibet verspreidde en een belangrijke basis werd voor het Vajrayana-boeddhisme. Daarnaast ontstonden tantrische vormen binnen andere Indiase religieuze stromingen.

Die tradities verschilden behoorlijk van elkaar. Toch zie je bepaalde thema's steeds terug: meditatie, mantra, ritueel, visualisatie, bewustzijn, het lichaam en het werken met energie. In verschillende stromingen ontstonden verfijnde ideeën over het subtiele lichaam, energetische centra en de manier waarop bewustzijn en energie zich tot elkaar verhouden.

Ook seksualiteit kreeg binnen sommige tantrische tradities een plaats. Dat is een echt onderdeel van de geschiedenis van tantra, alleen vertegenwoordigt het één deel van een veel groter geheel. Historische tantra omvatte een breed spectrum aan rituele, meditatieve, filosofische en lichamelijke praktijken.

Het lichaam als ingang

Een van de dingen die mij in tantra aanspreken is de plaats die het lichaam krijgt.

Je kunt ontzettend veel begrijpen met je hoofd. Je kunt weten waarom je ergens op reageert, begrijpen waar een patroon vandaan komt en precies kunnen uitleggen wat je eigenlijk anders zou willen doen.

En dan gebeurt er iets in het echte leven.

Iemand komt dichtbij en je lichaam spant zich aan. Je wilt iets zeggen en voelt je keel dichtgaan. Je ontvangt een aanraking en merkt hoeveel aandacht je normaal ergens anders hebt. Je voelt plezier en ontdekt dat ook dát spannend kan zijn. Of je merkt ineens hoeveel leven er in je lichaam aanwezig is wanneer je werkelijk aandacht geeft aan wat je voelt.

Daar begint een andere vorm van weten.

Tantra brengt je aandacht naar de ervaring zelf: naar je adem, je zintuigen, spanning en ontspanning, plezier, verlangen en terughoudendheid, en naar de manier waarop je lichaam reageert wanneer iemand je aankijkt, aanraakt of dichterbij komt. Zo leer je steeds verfijnder voelen wat er werkelijk in je gebeurt.

Dat maakt tantra voor mij zo praktisch. Bewustzijn blijft geen idee. Je kunt het ervaren.

Levensenergie

Binnen tantra wordt veel gesproken over levensenergie.

Dat woord kan groot of abstract klinken, terwijl energie voor veel mensen juist heel lichamelijk voelbaar is. Warmte. Tinteling. Stroming. Een golf door je lichaam. Kracht. Zachtheid. Expansie. Een gevoel van aanwezigheid of juist het besef dat ergens weinig beweging zit.

Seksuele energie hoort daar ook bij. Voor mij is seksuele energie onderdeel van een veel ruimere levensenergie.

Dezelfde levendigheid kan voelbaar worden wanneer je danst, iets creëert, diep geraakt wordt door muziek, verliefd bent, intens geniet, je stem gebruikt of helemaal aanwezig bent in wat je doet.

Seksualiteit is één manier waarop die levensenergie zich kan uitdrukken.

Binnen verschillende tantrische stromingen ontstonden eigen manieren om met energie te werken. Begrippen als prāṇa, śakti en chakra kregen daarin een plaats, al hadden ze niet in iedere traditie precies dezelfde betekenis.

Voor mij blijft dat energetische perspectief wezenlijk.

De mens als multidimensionaal wezen

Bij Metta-Ji werk ik vanuit een multidimensionaal mensbeeld.

De mens heeft een fysieke, mentale, emotionele en energetische laag. Die lagen bewegen voortdurend met elkaar mee.

Een gedachte kan onmiddellijk iets in je lichaam veranderen. Een herinnering kan een emotie oproepen. Een aanraking kan warmte, verdriet, plezier of verlangen wakker maken. Je ademhaling verandert wanneer je geraakt wordt. Een ontmoeting kan je energie lichter maken, sterker laten stromen of juist voelbaar laten samentrekken.

Daarom kijk ik graag naar de hele mens.

Het fysieke lichaam en het zenuwstelsel geven ons waardevolle informatie over wat er gebeurt. Neurologie helpt bijvoorbeeld begrijpen hoe aandacht, zintuiglijke waarneming, interoceptie, ademhaling en aanraking lichamelijk worden verwerkt.

De mentale laag laat zien welke gedachten, overtuigingen en betekenissen meebewegen.

De emotionele laag vertelt iets over wat je voelt en wat geraakt wordt.

En er is een energetische laag, waarin levensenergie, bewustzijn en subtielere vormen van waarnemen een plaats krijgen.

Die verschillende perspectieven hoeven elkaar voor mij niet te vervangen. Ze laten verschillende kanten van dezelfde mens zien.

Van oude tantra naar de tantra van nu

De tantra die je vandaag in Nederland tegenkomt heeft zich door de eeuwen heen sterk ontwikkeld.

Vanaf de negentiende en vooral de twintigste eeuw kwamen tantrische ideeën steeds meer in contact met het Westen. Westerse psychologie, lichaamswerk, ideeën over seksualiteit en persoonlijke ontwikkeling gingen zich mengen met interpretaties van tantra. In de jaren zestig en zeventig werd die ontwikkeling steeds zichtbaarder. Voor veel van deze moderne vormen wordt tegenwoordig de term neotantra gebruikt.

Ook het taoïsme heeft de moderne tantra beïnvloed. Het taoïsme is een eigen traditie uit China, met een lange geschiedenis van werken met levensenergie, qi genoemd. Binnen het taoïsme ontstonden verfijnde oefeningen rond adem, energie en seksualiteit, waarin seksuele energie wordt gezien als een kostbare bron van levenskracht. Tantra en taoïsme zijn verschillende wegen, en toch raken ze elkaar op veel plekken. In de tantra die je vandaag in het Westen tegenkomt, zijn ze vaak met elkaar verweven.

Een belangrijke figuur in die ontwikkeling was Osho, vroeger bekend als Bhagwan Shree Rajneesh.

Osho heeft een grote invloed gehad op de manier waarop tantra in het Westen bekend is geworden. Hij bracht meditatie, het lichaam, seksualiteit, bewustzijn en elementen uit de westerse psychologie bij elkaar.

In zijn benadering stond directe ervaring centraal. Kijken wat er werkelijk gebeurt, voelen, waarnemen, experimenteren, en bewust aanwezig zijn in plaats van een spirituele leer alleen met je hoofd proberen te begrijpen.

Dat zie je heel duidelijk terug in zijn werk rond de Vijñāna Bhairava Tantra, waarop zijn bekende The Book of Secrets is gebaseerd. Deze tekst bevat 112 meditatiemethoden met heel verschillende ingangen: adem, geluid, stilte, beweging, aandacht, zintuiglijke ervaring en momenten uit het gewone leven. Osho gebruikte die methoden om meditatie toegankelijk te maken als iets wat je kunt ervaren en onderzoeken.

Een ander mooi beeld uit zijn filosofie is Zorba the Buddha.

Daarin komen twee kanten van de mens samen. Zorba staat voor het aardse leven: genieten, creëren, dansen, liefhebben, eten, seksualiteit en het lichaam. Buddha staat voor bewustzijn, meditatie en innerlijke stilte.

Osho zag juist waarde in de verbinding van die twee. Een mens die volop leeft én bewust is. Die plezier kan ervaren en tegelijkertijd aanwezig blijft. Die spiritualiteit niet ergens buiten het dagelijkse leven hoeft te zoeken.

Die gedachte heeft veel invloed gehad op moderne tantra. En eerlijk gezegd herken ik daar ook veel in.

Tantra in het dagelijks leven

Voor mij krijgt tantra uiteindelijk haar grootste betekenis in het gewone leven.

Een workshop, oefening of massage kan je iets laten voelen dat je eerder nauwelijks opmerkte. Daarna ga je weer naar huis.

Daar begint eigenlijk het interessante deel.

Je staat op. Je werkt. Je eet. Je ontmoet mensen. Je wordt geraakt. Je ergert je ergens aan. Je verlangt naar iemand. Je bent moe. Je hebt zin om te dansen. Je voelt spanning. Je maakt keuzes. Je trekt je terug en zoekt later weer verbinding.

Al die momenten zijn oefenruimte.

Tantra kan betekenen dat je steeds beter leert merken wat er werkelijk in je gebeurt terwijl je leeft.

Tijdens een gesprek voel je bijvoorbeeld dat je automatisch wilt reageren. Je merkt je adem, voelt iets in je buik en geeft jezelf een paar seconden voordat je antwoordt. Je partner vertelt iets en je merkt hoe snel je gedachten al een reactie vormen, en toch blijf je luisteren. Iemand vraagt iets van je en je voelt wat jouw antwoord eigenlijk is, voordat je uit gewoonte ja zegt.

Je ontvangt een compliment en laat het een keer werkelijk binnenkomen. Je eet iets lekkers en proeft bewust. Je staat onder de douche en voelt het water over je huid. Je wandelt buiten en merkt de lucht, de geuren en de temperatuur op. En wanneer je verdriet ervaart, geef je aandacht aan de plek waar je het in je lichaam voelt.

Dat zijn ogenschijnlijk kleine momenten. Toch verandert er iets wezenlijks wanneer je werkelijk aanwezig bent.

Van automatisch reageren naar bewust kiezen

Veel van ons gedrag loopt vanzelf.

We hebben manieren ontwikkeld om contact te maken, spanning te vermijden, liefde te krijgen, controle te houden, te presteren of voor anderen te zorgen. Soms werken die patronen uitstekend. Soms merk je dat een oude reactie blijft verschijnen terwijl je inmiddels iets anders wilt.

Tantra geeft je een mogelijkheid om eerder te voelen wat er gebeurt. Precies op dat moment krijg je de kans om te kiezen.

Daarvoor hoef je niet de hele dag uiterst bewust rond te lopen. Wat helpt, is steeds verfijnder leren herkennen wanneer er iets in je beweegt.

Je merkt bijvoorbeeld spanning al voordat je geïrriteerd reageert. Je voelt verlangen voordat je jezelf vertelt dat het onbelangrijk is. Je merkt dat je rust nodig hebt voordat je volledig uitgeput raakt. Of je voelt een duidelijke ja in je lichaam, of juist een grens.

Hoe eerder je jezelf kunt waarnemen, hoe meer mogelijkheden je hebt om bewust te reageren.

Relaties als spiegel

Juist in relaties wordt veel zichtbaar.

Alleen kun je heel kalm en bewust zijn. Dan komt er iemand van wie je houdt en ineens raakt één zin precies die gevoelige plek.

Daarom kunnen relaties zo'n rijke ingang voor tantra zijn. Je kunt leren aanwezig te blijven bij jezelf terwijl je werkelijk contact maakt met een ander.

Wat gebeurt er wanneer iemand iets anders wil dan jij? Kun je luisteren zonder meteen je eigen verhaal ertussen te plaatsen? Kun je zeggen wat je verlangt, en voelen wanneer je ruimte nodig hebt? Kun je dichtbij iemand blijven terwijl er emotie beweegt, en genieten van intimiteit zonder vooruit te lopen op waar het naartoe moet?

Hoe beter je jezelf leert voelen, hoe eerlijker de ontmoeting kan worden. Dan ontstaat verbinding tussen twee mensen die allebei aanwezig zijn.

Ontvangen als beoefening

Ontvangen is daar een mooi voorbeeld van.

Veel mensen zijn vertrouwd met doen: werken, zorgen, regelen, presteren, oplossen, iets teruggeven. Ontvangen vraagt een andere beweging. Kun je een compliment aannemen? Kun je genieten zonder er meteen iets van te hoeven maken? Kun je rust ervaren terwijl er nog dingen op je lijstje staan, of liefde ontvangen zonder direct te denken aan wat je terug moet geven?

Tijdens een tantramassage wordt dat heel zichtbaar. Je ligt daar en ontvangt, en zodra je een tijd niets hoeft te doen, merk je hoe jij eigenlijk ontvangt. Daarover schreef ik meer in Wat maakt aanraking in een tantramassage anders?

Sensualiteit als manier om aanwezig te zijn

Sensualiteit krijgt binnen tantra daardoor een veel bredere betekenis. Het gaat over je vermogen om via je zintuigen te ervaren: de warmte van de zon op je huid, een geur die je raakt, muziek waarop je lichaam vanzelf wil bewegen, eten dat je langzaam proeft, een hand op je rug, de stem van iemand van wie je houdt, je eigen adem.

Je zintuigen brengen je rechtstreeks naar het huidige moment. Dat maakt sensualiteit voor mij veel groter dan seksualiteit. Ze is een manier waarop je het leven werkelijk kunt ontvangen.

En precies daarin herken ik iets van Osho's idee dat het spirituele en het aardse leven bij elkaar horen. Bewustzijn hoeft het leven niet kleiner te maken. Het kan de ervaring juist rijker maken.

En waar komt seksualiteit dan in beeld?

Seksualiteit is een krachtige ingang, omdat zoveel menselijke lagen daar samenkomen: je lichaam, verlangen, plezier, kwetsbaarheid, grenzen, zelfbeeld, intimiteit, controle, overgave, emotie en energie.

Daarom heeft seksualiteit binnen sommige tantrische tradities een plaats gekregen, en is zij binnen moderne neotantra nog prominenter geworden. Zo prominent zelfs dat veel mensen tantra inmiddels vrijwel automatisch met seks associëren.

Voor mij is seksualiteit één van de gebieden waarin je heel veel over jezelf kunt ontdekken. Kun je plezier werkelijk toelaten? Blijf je bij jezelf wanneer je iemand heel aantrekkelijk vindt? Voel je het verschil tussen wat je lichaam ervaart en wat je werkelijk wilt? Zo wordt seksualiteit onderdeel van een veel bredere weg van zelfkennis. Meer daarover lees je in Is tantra hetzelfde als seksualiteit?

Tantra als reis in jezelf

Dat is uiteindelijk hoe ik tantra het liefst zie: als een reis in jezelf.

Tijdens een massage is het een reis door je zintuigen, waarin je sensaties ontdekt die je misschien nog niet kende. In lessen en workshops is het een reis door je zelfbeeld, je overtuigingen, je percepties en de manier waarop je je gedraagt.

Je leert jezelf kennen via je lichaam, je gedachten, je emoties en je energie. Via je relaties, via sensualiteit en seksualiteit, via plezier en stilte. Via wat gemakkelijk gaat, en via de plekken waar iets je raakt.

Je hoeft daarvoor geen bijzondere ervaring na te streven. Soms zit de grootste ontdekking juist in iets heel eenvoudigs: voelen dat je moe bent en gaan rusten. Merken dat een aanraking fijn is en er werkelijk van genieten. Een verlangen uitspreken. Een grens voelen. Je laten raken door muziek. In een gesprek een paar seconden langer luisteren.

Hoe verfijnder je leert waarnemen, hoe meer je ontdekt hoeveel er voortdurend in je gebeurt. En vanuit die bewustwording kun je anders gaan kiezen. Daarvoor hoeft er geen perfecte versie van jezelf bereikt te worden. Je komt simpelweg steeds dichter bij wat voor jou werkelijk klopt.

Voor mij is dat de levende kant van tantra.

Vol aanwezig zijn in je lichaam. Je bewust zijn van wat je denkt en voelt. Je energie leren kennen. Je relaties werkelijk aangaan. Plezier kunnen ontvangen. En midden in dat alles steeds opnieuw aanwezig worden in je eigen leven.

Veelgestelde vragen over tantra

Wat betekent het woord tantra?

Tantra is een Sanskrietwoord. Het wordt vaak in verband gebracht met de stam tan, die staat voor uitspannen of weven. Daarom wordt tantra soms vertaald als weefsel of weefgetouw: alles in het leven is met elkaar verweven.

Waar komt tantra vandaan?

Tantra komt uit India. De oudste bewaarde tantrische geschriften stammen uit ongeveer de vijfde en zesde eeuw na Christus, terwijl de wortels nog veel verder teruggaan. Later ontwikkelde tantra zich ook binnen het boeddhisme en verspreidde het zich onder meer naar Tibet.

Wat is het verschil tussen tantra en neotantra?

Neotantra is de moderne, westerse vorm van tantra, die vooral vanaf de jaren zestig ontstond. Daarin kwamen tantrische ideeën samen met westerse psychologie, lichaamswerk en persoonlijke ontwikkeling.

Gaat tantra over seks?

Seksualiteit kan een plek hebben binnen tantra, en tantra is veel groter dan seks. Het gaat over bewustzijn, voelen, levensenergie en aanwezig zijn in je hele leven.

Kan ik tantra leren zonder ervaring?

Ja. Je hoeft niets over tantra te weten om te beginnen. Een massage, les of workshop is een mooie eerste stap op je eigen reis.